Απιστίες στην κουζίνα του Έλληνα δον Κιχότε

Προχώρησε προς την απιστία με ήσυχη τη συνείδησή της. Για να αποφύγει όπως λέει, τα χειρότερα: την αληθινή προδοσία, δηλαδή, του κειμένου. Το κείμενο είναι ένα από τα πιο ιδιόμορφα στην ιστορία της λογοτεχνίας, ο δον Κιχότε Ντε Λα Μάντσα του Μιγκέλ Ντε Θερβάντες, έργο του ισπανικού 17ου αιώνα, κλασικό πλέον, που αναγνωρίζεται ως ο ακρογωνιαίος λίθος του μοντέρνου μυθιστορήματος. Και η «άπιστη» είναι η καινούργια του μεταφράστρια, η Μελίνα Παναγιωτίδου, που μπήκε στην περιπέτεια να του δώσει μια ζωντάνια που να λειτουργεί στον ελληνικό 21ο αιώνα.

Oι παροιμίες, που βρίθουν στον λόγο του Σάντσο, ως απόσταγμα λαϊκής σοφίας, είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα σπαζοκεφαλιάς που έχει να αντιμετωπίσει κάθε μεταφραστής του δον Κιχότε. Η Παναγιωτίδου έκανε και εδώ μια τολμηρή μεταφραστική επιλογή. Δεν αναζήτησε ανάλογες ελληνικές παροιμίες –κάτι που θα πρόδιδε το επιθυμητό στοιχείο του αλλότριου– αλλά «αποφάσισα να τις πλαστογραφήσω, για να τις πολιτογραφήσω στα ελληνικά». Με άλλα λόγια τις επανεπινόησε καταφεύγοντας στη ρυθμική, ακουστική, λεκτική μεταφορά τους στη γλώσσα μας. Το κέρδος από αυτήν την επιλογή είναι ότι οι παλιές ισπανικές παροιμίες φαίνονται ελληνικές, άρα ενσωματώνονται ζώσες στο ελληνικό κείμενο, και δεν χρειάζονται υποσημειώσεις για να αφομοιωθούν από τον αναγνώστη. Η συγκριτική εξέταση των αποσπασμάτων από το 25^οκεφάλαιο στις μεταφράσεις του 1964 και του 2010, είναι χαρακτηριστική. Λέει ο Σάντσος του Καρθαίου: «... Και αν τα ΄χανε φτιαγμένα ή όχι, θε να ΄χουν τώρα δοσμένο λόγο στο Θεό. Εγώ έρχομαι απ΄ τ΄ αμπέλια μου, κι ούτε ξέρω τίποτα. Εγώ δε μ΄ αρέσει να ξετάζω τη ζωή των άλλων· γιατί όποιος ψέματα ψωνίζει, στη σακούλα του τα βρίσκει...». Λέει ο Σάντσο της Παναγιωτίδου: «...Ήτανε δεν ήτανε αγαπητικοί, τώρα θα ΄χουνε δώσει λογαριασμό στο Θεό γι΄ αυτό. Από πίτα που δεν τρώω, τι με μέλει κι αν καεί, κι εξάλλου δε μ΄ αρέσει ν΄ ανακατώνομαι στις ζωές των άλλων, γιατί όποιος ψέματα ψωνίζει στο δισάκι του τα βρίσκει...».

Οι μεταφραστές είναι κι αυτοί δον Κιχότες, λέει η Μελίνα Παναγιωτίδου (οι υπεύθυνοι μεταφραστές, θα σχολίαζα εγώ), και τους αφιερώνει τη δουλειά της αυτή, πάνω στην οποία βασανιζόταν τριάμισι χρόνια. «Αντιπαλεύουμε το στεγανό του κόσμου, μεταγγίζουμε λέξεις, έννοιες, ιδέες και μετακενωνόμαστε». Αλλά «δεν είμαστε όντα περιορισμένης ευθύνης». Όλοι τους έχουν με άλλα λόγια, ερμηνευτική άποψη. Το ζητούμενο είναι «να μην την αφήνουν να χειραγωγήσει το μετάφρασμά τους». Με σπουδές Νομικής στο ενεργητικό της, με άνεση στα γαλλικά και στα αγγλικά (απ’ όπου επίσης έχει μεταφράσει), αγάπησε με πάθος τα ισπανικά και ξεκίνησε τη διαδρομή της ως μεταφράστρια το 1993 με τίποτα λιγότερο πιο απαιτητικό από ... τα Χαμένα βήματα του Αλέχο Καρπεντιέρ και αργότερα το Κοντσέρτο Μπαρόκ (Εξάντας). Ακολούθησαν έργα του Αμπίλιο Εστέβες, του Αβελάρδο Καστίγιο, του Χοσέ Κάρλος Σομόθα, του Χουάν Μαρσέ, κ.ά. Όλα τα διάλεγε εκείνη, εκτός από τον δον Κιχότε που της προτάθηκε και την έριξε πολύ στα βαθιά. Τώρα μπορεί να σου πει ποιες είναι οι αδυναμίες στο περίφημο επεισόδιο με τον ανεμόμυλο (κεφ. 8), και πόσο πιο σημαντικό νοηματικά και φιλοσοφικά είναι το σαφώς λιγότερο διαβασμένο 2^ο μέρος του δον Κιχότε. Αυτό μεταφράζει τώρα, αλλά εξακολουθεί να φοβάται μήπως ο Σάντσο την αποπάρει με την παροιμία που έχει φυλαγμένη για τη γυναίκα του: «Δεν είναι το μέλι το χρυσό για στόματα γαϊδάρων».

Πηγή: «Βιβλιοδρόμιο ιδέες», εφημερίδα Τα Νέα, Σαβ/κο 6-7 Μαρτίου 2010, σ. 24.